Saat 14:00'da ertesi günün GÖP sonuçları kesinleşir. Fakat elektrik sistemi bir gün önceden hazırlanmış ticari plana göre değil, her saniye gerçekleşen üretim ve tüketimle ayakta kalır. Tahmin değişir, bir üretim birimi devreden çıkar veya talep beklenmedik yönde hareket eder. Dengeleme Güç Piyasası bu fiziksel farkı kapatır.
Kaynak: EPİAŞ DGP Süreci; TEİAŞ Yük Tevzi Kontrol Merkezleri.
DGP nedir?
DGP'nin açılımı Dengeleme Güç Piyasasıdır. Piyasanın amacı, elektrik üretimi ile tüketimini gerçek zamanda dengede tutmak ve sistem kısıtlarını yönetmektir. Türkiye'de Milli Yük Tevzi Merkezi, ulusal üretim ve iletim sisteminin güvenliğini korurken DGP ile gerçek zamanlı yan hizmetler piyasasının işletiminde merkezi rol üstlenir.
DGP yalnızca ticari bir fiyat ekranı değildir. Verilen talimatın arkasında fiziksel bir ihtiyaç vardır: sistemin daha fazla veya daha az enerjiye ihtiyacı olabilir; ayrıca iletim şebekesindeki bir kısıt, belirli bir bölgede üretimin değiştirilmesini gerektirebilir.
Üretim tesisinin kesinleşmiş günlük üretim programı.
Emre amade kapasite ile yük alma ve yük atma teklifleri.
Sistem ihtiyacına göre verilen fiziksel talimat ve marjinal fiyat.
DGP süreci nasıl işler?
EPİAŞ'ın yayımladığı normal süreçte DGP, GÖP'ün saat 14:00'da tamamlanmasıyla başlar. Piyasa katılımcısı saat 15:30'a kadar üretim tesislerinin emre amade kapasitesini, KGÜP'ünü ve DGP tekliflerini Sistem İşletmecisine bildirir. Yük alma ve yük atma teklifleri her saat için fiyat sırasına dizilir.
Ertesi günün PTF ve eşleşmeleri duyurulur.
Katılımcı tesisin programını ve kullanılabilir esnekliğini bildirir.
Teklifler saatlik olarak fiyat önceliğine göre sıralanır.
Enerji dengesi veya sistem kısıtı için fiziksel aktivasyon yapılır.
YAL ve YAT nedir?
YAL — Yük Alma
Sistemin daha fazla enerjiye ihtiyacı olduğunda devreye giren yöndür. Üretim birimi programının üzerine çıkabilir veya tüketim tarafı talebi azaltabilir. Teklifler düşük fiyattan başlayarak değerlendirilir.
YAT — Yük Atma
Sistemde enerji fazlası olduğunda devreye giren yöndür. Üretim azaltılabilir veya tüketim artırılabilir. Teklifler yüksek fiyattan başlayarak değerlendirilir.
“YAL her zaman iyi, YAT her zaman kötü” gibi bir genelleme doğru değildir. Talimatın ticari sonucu teklif fiyatı, etiket, yerine getirme miktarı, gerçekleşen üretim ve uzlaştırma kurallarıyla birlikte değerlendirilir.
KGÜP ve EAK neden kritik?
KGÜP: sistemin sizden beklediği program
KGÜP, Kesinleşmiş Günlük Üretim Programıdır. DGP uzlaştırmasında katılımcının bildirdiği KGÜP ile sayaç verisi birlikte kullanılır. EPİAŞ, KGÜP sapma tutarını beklenen uzlaştırma dönemi üretim veya tüketim miktarından sapma nedeniyle oluşan tutar olarak açıklar.
EAK: verebileceğiniz fiziksel tepki
Emre amade kapasite, tesisin sistem talimatına karşı gerçekten sunabileceği kullanılabilir kapasiteyi ifade eder. EAK bildiriminin fiziksel gerçeklikle uyumlu olmaması yalnızca ticari değil, sistem güvenliği açısından da risk yaratır.
DGP fiyatı ile dengesizlik fiyatı aynı mı?
Hayır. DGP'de verilen talimatların fiyatlanması ile katılımcının program sapmasının fiyatlanması aynı kavram değildir. DGP talimatları, teklif fiyatları veya SMF üzerinden uzlaştırılabilir. Enerji dengesizlik tutarında ise PTF ve SMF, sapmanın yönüne göre ikili fiyat yapısı içinde kullanılır.
DGP talimatı → fiziksel aktivasyonun uzlaştırılması
Enerji dengesizliği → KGÜP ile gerçekleşen miktar arasındaki sapmanın fiyatlanması
Bu ayrım operasyon ekipleri için kritiktir. Bir üretim birimi aynı uzlaştırma döneminde hem talimat alabilir hem de programından farklı gerçekleşebilir. Analiz yapılırken talimat enerjisi ile talimat dışı sapma birbirine karıştırılmamalıdır.
DGP ile GİP arasındaki fark nedir?
GİP'te kararı piyasa katılımcısı verir: kendi açık veya fazla pozisyonunu teslimata yaklaşırken başka bir katılımcıyla ticaret yaparak değiştirir. DGP'de talimatı Sistem İşletmecisi verir: amaç bütün sistemin fiziksel dengesini ve güvenliğini korumaktır.
Bu iki mekanizma birbirinin alternatifi değildir. Üretim tahmini bozulduğunda GİP'te pozisyon düzeltmek, kontrol edilebilir ticari bir karardır. Sapmayı yönetmeden DGP uzlaştırmasına bırakmak ise sistem yönü ve SMF riskini taşımak anlamına gelir.
Santral operatörü için DGP kontrol listesi
- KGÜP versiyonlarını saklayın: Hangi tahmin revizyonunun hangi programa dönüştüğünü izleyin.
- EAK'ı fiziksel kısıtlarla eşleştirin: Arıza, bakım, rampa ve meteorolojik koşullar bildirime yansısın.
- Talimatı sayaç verisiyle doğrulayın: İstenen ve yerine getirilen enerji ayrı kaydedilsin.
- Talimat dışı sapmayı ayırın: Performans analizi, sistem talimatını tahmin hatası gibi göstermesin.
- GİP ve DGP'yi birlikte okuyun: Pozisyonun ne zaman ve hangi piyasada kapatıldığı gelir etkisini belirler.
Sık sorulan sorular
DGP nedir?
DGP, enerji açığı, enerji fazlası ve sistem kısıtlarını yönetmek için Sistem İşletmecisinin uygun yük alma veya yük atma tekliflerine talimat verdiği Dengeleme Güç Piyasasıdır.
DGP'yi kim işletir?
Sistem İşletmecisi TEİAŞ'tır; Milli Yük Tevzi Merkezi gerçek zamanlı üretim-tüketim dengesinde ve DGP işletiminde merkezi rol üstlenir. EPİAŞ piyasa ve uzlaştırma süreçlerinde görev alır.
YAL ve YAT arasındaki fark nedir?
YAL yük alma, YAT yük atma talimatıdır. Sistem enerji açığında yük alma; enerji fazlasında yük atma yönüne ihtiyaç duyar.
Dengesizlik ceza mıdır?
Dengesizlik, program ile gerçekleşen miktar arasındaki sapmanın piyasa kurallarıyla fiyatlanmasıdır. Ayrı bir idari ceza değildir; fakat ikili fiyat yapısı nedeniyle finansal sonuç doğurur.
Yenilenebilir santral DGP'ye katılabilir mi?
Katılım, ilgili mevzuat, kayıt, ölçüm, haberleşme ve teknik yeterlilik koşullarına bağlıdır. Tesis veya portföy özelindeki uygunluk güncel piyasa kurallarıyla değerlendirilmelidir.
Resmî kaynaklar
- EPİAŞ — DGP Süreci
- EPİAŞ — DGP Uzlaştırma Süreci
- EPİAŞ — Sistem Marjinal Fiyatı Hesaplanması
- TEİAŞ — Yük Tevzi Kontrol Merkezleri