Ertesi günün PTF'si saat 14:00'da kesinleştiğinde piyasa planı tamamlanmış görünür. Gerçek zaman yaklaştığında ise üretim ve tüketim aynı plana uymayabilir. Tam bu noktada sistem işletmecisinin verdiği yük alma ve yük atma talimatları yeni bir fiyat üretir: Sistem Marjinal Fiyatı, yani SMF.
Kaynak: EPİAŞ, DGP Süreci ve Sistem Marjinal Fiyatı Hesaplanması sayfaları. Katsayılar değişebileceğinden operasyonel hesapta güncel Kurul kararını doğrulayın.
Fiyatların nerede oluştuğunu karşılaştırmak için GÖP ve PTF oluşumu; dengeleme talimatlarını anlamak için DGP, YAL ve YAT rehberi ile birlikte okuyun.
SMF nedir?
SMF'nin açılımı Sistem Marjinal Fiyatıdır. EPİAŞ'ın tanımında sistem enerji açığı gösteriyorsa yük alma teklifleri en düşük fiyattan; sistem enerji fazlası gösteriyorsa yük atma teklifleri en yüksek fiyattan başlanarak sıralanır. DGP kapsamında verilen teklifler içinden net talimat hacmine karşılık gelen fiyat, ilgili dönem için SMF olur.
Bu tanımın iki önemli sonucu vardır. Birincisi, SMF bir “ortalama fiyat” değildir; sistemi dengelemek için ihtiyaç duyulan son kabul edilmiş teklifin fiyatıdır. İkincisi, SMF'nin yönü ancak sistemin açıkta mı fazlada mı olduğu bilgisiyle birlikte anlam kazanır.
Ertesi günün alış-satış eşleşmesi ve ana referans fiyatı.
Gerçek zamana yaklaşırken sistem dengesini kuran marjinal talimat fiyatı.
Program sapmasının yönüne göre enerji dengesizlik tutarına giren iki fiyat.
SMF nasıl oluşur?
DGP süreci Gün Öncesi Piyasasının tamamlandığı saat 14:00 itibarıyla başlar. EPİAŞ'ın yayımladığı süreçte katılımcılar saat 15:30'a kadar emre amade kapasiteyi, KGÜP değerlerini ve yük alma/yük atma tekliflerini TPYS üzerinden Sistem İşletmecisine bildirir. Teklifler her saat için fiyat sırasına dizilir.
Katılımcı, üretim tesisinin kesinleşmiş günlük üretim programını bildirir.
Yük alma ve yük atma teklifleri her saat için fiyat önceliğine göre dizilir.
Enerji açığı, fazlası veya sistem kısıtı için uygun tekliflere talimat verilir.
Net talimat hacmine karşılık gelen kabul edilmiş teklif fiyatı belirleyicidir.
YAL ve YAT ne demektir?
YAL, yük alma; YAT, yük atma talimatının kısa adıdır. Sistem enerji açığındaysa daha fazla üretim veya daha az tüketim gerekir ve yük alma yönü öne çıkar. Sistem enerji fazlasındaysa daha az üretim veya daha fazla tüketim gerekir ve yük atma yönü öne çıkar. Talimatın amacı yalnızca enerji miktarını değiştirmek değildir; iletim sistemi kısıtlarının giderilmesi de DGP'nin görev alanındadır.
SMF ile PTF arasındaki fark nedir?
PTF
- Gün Öncesi Piyasasında oluşur.
- Ertesi günün saatlik enerji eşleştirmesini fiyatlar.
- EPİAŞ'ın optimizasyon sürecinin çıktısıdır.
- Planlanan ticari pozisyonun temel referansıdır.
SMF
- Dengeleme Güç Piyasasında oluşur.
- Gerçek zamanlı sistem dengesinin maliyet sinyalidir.
- Sistem yönü ve YAL/YAT talimatlarıyla belirlenir.
- Dengesizlik uzlaştırmasında PTF ile birlikte kullanılır.
PTF ile SMF'nin farklı olması bir hata değil, iki piyasanın farklı zamanlarda farklı problemi çözmesinin sonucudur. PTF planı kurar; SMF, plan ile gerçek zaman arasındaki sistem ihtiyacının fiyatını gösterir.
SMF dengesizlik hesabına nasıl girer?
Üretim programından sapma, yalnızca “kaç MWh farklı üretildi?” sorusuyla bitmez. Sapmanın yönü ve o dönemdeki PTF-SMF ilişkisi de önemlidir. Dengeleme ve Uzlaştırma Yönetmeliği çerçevesindeki ikili fiyat yapısı, katılımcıları programlarını daha iyi yönetmeye teşvik eder.
Pozitif sapma fiyatı → MIN(PTF, SMF) × (1 − l)
Negatif sapma fiyatı → MAX(PTF, SMF) × (1 + k)
Buradaki k ve l katsayıları dönemsel düzenleyici kararlara tabidir. Bu nedenle geçmiş bir katsayıyı sabit kabul ederek gelecek dönem gelir hesabı yapmak doğru değildir. Modelin doğru kurulması için fiyat, miktar, sistem yönü ve geçerli katsayı aynı uzlaştırma döneminde eşleştirilmelidir.
Bir santral operatörü SMF'yi nasıl okumalı?
SMF'yi tek başına “yüksek” veya “düşük” diye etiketlemek yeterli değildir. Önce santralin KGÜP'e göre pozitif mi negatif mi saptığı, ardından sistemin yönü ve PTF-SMF farkı okunmalıdır. Aynı SMF, eksik üretimde başka; fazla üretimde başka finansal sonuç yaratabilir.
- Program kalitesini ölçün: KGÜP ile gerçekleşen üretimi uzlaştırma dönemi bazında karşılaştırın.
- Fiyatı yönle birlikte izleyin: SMF'yi YAL/YAT talimat hacminden koparmayın.
- GİP kararını geciktirmeyin: Tahmin revizyonu geldikten sonra pozisyonun GİP'te kapatılması ile DGP'ye taşınması aynı risk değildir.
- Portföyü birlikte değerlendirin: Bir santralin açığı başka bir santralin fazlasıyla kısmen dengelenebiliyorsa net pozisyon daha değerlidir.
Sık sorulan sorular
SMF nedir?
SMF, Dengeleme Güç Piyasasında sistem yönü ve net talimat hacmine göre kabul edilen yük alma veya yük atma tekliflerinden belirlenen Sistem Marjinal Fiyatıdır.
SMF ile PTF aynı şey mi?
Hayır. PTF Gün Öncesi Piyasasının enerji eşleştirme fiyatıdır. SMF ise gerçek zamana yaklaşırken sistemi dengeleyen DGP talimatlarının marjinal fiyatıdır.
SMF'yi EPİAŞ mı, TEİAŞ mı belirler?
DGP'de talimatları Sistem İşletmecisi verir; SMF, DGP kapsamında verilen teklifler ve net talimat hacmi üzerinden piyasa kuralları uyarınca oluşur. EPİAŞ uzlaştırma ve yayımlama süreçlerinde rol alır, TEİAŞ ise sistem işletmecisidir.
Yüksek SMF her zaman daha fazla gelir midir?
Hayır. Sonuç, santralin sapma yönüne, PTF-SMF ilişkisine ve geçerli k/l katsayılarına bağlıdır. Aynı fiyat farklı pozisyonlarda farklı etki yaratır.
SMF tahmini tek başına yeterli mi?
Hayır. Operasyonel karar için üretim tahmini, KGÜP, GİP likiditesi, sistem yönü ve portföy kısıtları birlikte değerlendirilmelidir.
Resmî kaynaklar
- EPİAŞ — Sistem Marjinal Fiyatı Hesaplanması
- EPİAŞ — Dengeleme Güç Piyasası Süreci
- EPİAŞ — DGP Uzlaştırma Süreci
- TEİAŞ — Yük Tevzi Kontrol Merkezleri